Aspartam'ın İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri

Berfin DOĞRUL | 15.06.2020

ASPARTAM’IN İNSAN SAĞLIĞI ÜZERİNE ETKİLERİ

Aspartam Nedir?

Aspartam, E951 kodlu 2 aminoasidin (aspartik ve fenilalanin) birleşimi olan yapay bir tatlandırıcıdır. Aspartam, sakkaroz (çay şekeri) tadında fakat ondan 180-200 kat daha fazla tatlandırma özelliğine sahip olan kristalin bir katıdır. Bu nedenle gıdalarda sakkaroz yerine kullanılması o gıdanın kalorisini son derece düşürmektedir.

Doğala özdeş veya doğal tatlandırıcılar içerisinde bazı nitelikleri açısından sakkaroza en yakın yapay tatlandırıcıdır. Aspartam; etler, tahıllar ve süt ürünleri de dahil olmak üzere, bütün proteinli gıdalarda doğal olarak bulunur.1

Tatlandırıcı Özelliği Hakkında

Tatlandırıcılar, kimyasal yapılarına göre kalorili olan karbonhidrat türü tatlandırıcılar ve kalorili olmayan alternatif tatlandırıcılar olarak iki ana gruptan oluşur. Bunların bir kısmı doğal olarak bazı bitkilerden elde edilir, bir kısmı kimyasal sentez yani laboratuvar koşullarında üretilir, bir kısmı ise doğala özdeş yani doğadan elde edildikten sonra kimyasal yollarla laboratuvarda yapısında bazı değişiklikler yapılarak üretilmektedir.

Kimyasal bileşikler olarak bilinen yapay tatlandırıcıların maliyeti ve kalorisi doğal şekere (sakkaroz) nazaran daha düşük olduğu için son zamanlarda endüstriyel olarak üretilen gıdalarda kullanımı yaygınlaşmıştır. Özellikle aspartamın yeni bir türü olarak bilinen neotam, sakkarozdan 13000 (on üç bin) kat daha tatlıdır. Aspartam ve diğer yapay tatlandırıcılar, şekerin aksine enerji vermeyen yapay tatlandırıcılardır.2

Keşfi

İlk kez James M. Schlatter tarafından 1965 yılında keşfedilmiş ABD’ da 1974 yılında kullanımı onaylanmıştır. Avrupa Birliği’nde E951 kod adını almıştır. Aspartam gıda sektöründe en fazla kullanılan tatlandırıcıdır. 3

Sindirilebilirliği

Aspartam günlük hayatta kullandığımız gıdalar olan et, süt, meyve ve sebzelerde doğal olarak bulunan iki aminoasitten (aspartik asit ve fenilalanin) oluştuğu için vücudumuzda sindirimi diğer aminoasitler gibidir. Fenilketonüri hastası (PKU) kişiler, fenilalanin içermesi nedeniyle aspartamlı yiyecek ve içecekleri tüketirken dikkatli olmaları gerekir. Çünkü genetik bir hastalık rağmen nadir olarak görülen Fenilketonürili vücut, fenilalanini uygun şekilde metabolize edemez. 1

İnsan Sağlığı Üzerine Etkileri

Dünyanın 90’dan fazla ülkesinde gıda ve sağlık alanındaki yetkili kurumlar aspartam kullanımını onaylamıştır. Amerika Birleşik Devletleri’nde son dönemlerde yapılan geniş kapsamlı tüketim değerlendirmeleri ve diğer ülkelerde yapılan çalışmalar, günlük aspartam tüketiminin ‘ABD Gıda ve İlaç Dairesi’ (FDA) ve diğer yetkililer tarafından belirlenen kabul edilebilir günlük alım miktarının çok altında olduğunu göstermiştir. Ayrıca Dünya Sağlık Örgütü’nün ‘Gıda Katkı Maddeleri’ uzman komitesi, ‘Avrupa Birliği Yiyecek Bilimsel Komitesi’ ve FDA tarafından uzun yıllar boyunca incelenmiş ve güvenli olduğu tespit edilmiştir.

Türk Gıda Kodeksi’nde “Tatlandırıcı ihtiva eden gıda maddelerinin etiketlerinde, tatlandırıcı içerdiğine dair ifade ürün adıyla aynı yüzeyde farklı ve dikkat çekici renkte ve büyüklükte belirgin bir şekilde yer almaktadır. ” diye belirtilmiş ve aynı şekilde aspartam içeren ürünlerin etiketinde “fenilalanin içermektedir” ibaresi fenilketanüri hastaları için yer almalıdır.

Yapılan bir araştırmada da aspartam ile beslenen birçok dişi farenin, kontrol farelerinden daha yüksek oranlarda lenfoma veya lösemi geliştirdiği gözlenmiştir. Bu çalışmalar sonucu, insanların maruz kalabileceği aspartam seviyeleri hakkında kamuoyunda endişe ortaya çıkmıştır. Geçmişte buna benzer endişeler ortaya çıkmıştı; ancak Birleşik Krallık ve ABD’deki düzenleyiciler tarafından yapılan birçok araştırmada, bunun sağlık riski oluşturmadığı sonucuna varıldı. 4 Hatta yapay tatlandırıcılar, içeceklerde tablet olarak; gerekirse tatlıların yapımında toz formlarında kullanımı, bu tatlandırıcıların yok derecesindeki enerji değeri ve kan şekerimizde olumsuz etki yaratmaması nedeniyle rafine şeker yerine kullanımının daha sağlıklı olacağı belirtilmiştir. 5

Tatlandırıcılar çocuklar için güvenilir iken bebek ve 2 yaşından küçük çocukların beslenmesinde kullanılmamalıdır; çünkü bu yaş grubu hızlı büyüyebilmek için fazla enerjiye ihtiyaç duyar ama yapay tatlandırıcılar kalori değerlerinin düşük olmasından kaynaklı olarak bu durumda yetersiz kalacaklardır.

Yapılan bazı çalışmalarda ise aspartamın içeriğindeki fenilalaninin mide asidinde ayrışarak “diketopiperazin” adındaki kanserojen maddeye ve aspartik asidin ise sinir hücrelerinin ölümüne yol açan “eksitotoksin” adlı toksik maddeye dönüştüğü iddia edilmiştir.

ABD’de ilgili otoriteler, kamu yararı için yapılan araştırmada aspartamın en kötü on katkı maddesi arasında yer aldığı açıklanmıştır.6 İtalya’da yapılan bir çalışmada ise 1981’de FDA, aspartamın gıdalarda kullanımının güvenli olduğunu belirlemiştir.7  EFSA (Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi), büyük bir kanıt incelemesi yaptıktan sonra aspartamın genlere zarar verme ve kanseri indükleme riski taşımadığını iddia etmiştir.8

Gözlemlenebilecek Yan Etkileri

  • Bazı alerjik reaksiyonlar
  • Alzheimer, MS, Parkinson hatalıkları
  • Hassas kişilerde, belirli bölgelerde ödem
  • Baş ağrısı, Baş dönmesi
  • Bulantı ve uyuşukluk
  • Depresyon
  • Nefes darlığı
  • Unutkanlık
  • Uykusuzluk
  • Tat kaybı
  • Görme ve işitme kaybı
  • Korku atakları

Kullanıldığı Ürünler

  • Diyet kolalar, meşrubatlar ve meyveli içecekler
  • Sakızlar, nane şekerleri ve çikolatalar
  • Meyveli yoğurtlar, hazır tatlılar, pudingler, çikolatalı ve meyveli sütler, kakaolu içecekler ve dondurmalar
  • Soslar, reçeller, marmelat ve ketçaplar
  • Hazır çaylar, hazır kahveleri ve enerji içecekleri
  • Diyabet hastalarının kullandığı hazır gıdalar
  • Diş macunları, gargaralar, çocuk şurupları ve ilaç sanayisi

Araştırma Sonuçları

Yapılan çalışmalar doğrultusunda bazı sonuçlara göre aspartamın insan sağlığı açısından riskli olduğu ve hatta kanserojen etki gösterdiği; bazı sonuçlara göre ise aspartamın bilinen rafine şeker (sakkaroz) gibi doğal şekerlere oranla daha az kalori çermesi ve kan şekerlerini yükseltmemesi nedeniyle sağlık açısından riskli olmadığı tespit edilmiştir. Ama yapılan çalışmalarda günümüze doğru gelindiğinde genellikle olumlu tepkiler varken daha eski, geçmiş yıllarda ise tam aksi iddia edilmiştir.

Dünya Sağlık Örgütü tarafından onaylanması ve çoğu ülkede kullanılmasıyla aspartam, yapay tatlandırıcılar içerisinde en fazla kullanılan ve tartışılan tatlandırıcılardır. Aspartam genellikle gazlı ve gazsız içecekleri tatlılaştırmada kullanılmaktadır.

Aspartam ortamın pH’ sına ve depolama koşullarına bağlı olarak kimyasal değişime uğrayabilir veya hidrolize olabilir. Aspartam hidrolize olurken yapısını oluşturan aspartik asit, fenilalanin ve metanole hidrolize olur. Metanol, halka yapı oluşturarak diketopiperazin oluşturur ve diketopiperazinin toksik bir etkisi yoktur. Aspartam sulu çözeltiler ve düşük pH değerinde kararlılığını yitirir. 9

Kaynakça

  1. Lükel G., 2011, Tatlandırıcı nedir? Zararlı mıdır?
  2. Gürol G., 2017, Tatlandırıcılar
  3. Polowsky P., Tatlandırıcılar hakkında kısa bir tarih ve kimya dersi
  4. Enewsletter, 2005, Aspartam güvenliği sorgulandı
  5. Köse T., 2008, Yapay tatlandırıcılar ve kanser
  6. Borucu O., 2015, Aspartam ve tatlandırıcı gerçeği
  7. AP, 2005
  8. Amsterdam, 2013, EFSA aspartam’ ı okuyor
  9. Özkan G., 1998, Aspartamın bozulma ürünlerinin ve bazı gıda katkılarının yüksek performans sıvı kromatografi yöntemi ile tayini, Ankara Üniversitesi, Kimya bölümü, Ankara
  10. Saldamlı İ., 1998, Gıda kimyası kitabı
  11. WASHINGTON (AP), FDA kanser korelasyonunun aspartamı temizledi, 2007